Hoe kan je de ontwikkeling van de executieve functies van kinderen stimuleren in de thuiscontext?

"Hé, zijn schoenen liggen weer in het midden van de gang.” "Waarom vergeet ze altijd het laatste wat ik heb gezegd?” “Is het nu zo moeilijk voor hem om naar links en rechts te kijken vooraleer hij de straat oversteekt?”

Wellicht komen deze uitspraken of gedachten je wel bekend voor. Je kind heeft nog moeite om zijn gedrag af te remmen, laat van alles rondslingeren, is vaak te laat klaar… Het kan goed zijn dat sommige executieve functies nog niet goed ontwikkeld zijn bij je kind.

Maak je geen zorgen! Hieronder leggen we kort uit wat executieve functies zijn en geven we enkele tips om deze vaardigheden te versterken.

Wat zijn executieve functies?

Executieve functies (EF) zijn mentale processen die invloed uitoefenen op je gedrag, gedachten en emoties. Je hebt ze nodig om gericht, doelbewust en sociaal aangepast gedrag te stellen op school, thuis, op het werk… Ook dragen ze onder andere bij aan de cognitieve, sociale en psychologische ontwikkeling van je kind.

Er zijn drie kern executieve functies:

1. Impulscontrole: het vermogen om na te denken vooraleer je iets doet en om irrelevante prikkels te onderdrukken. Bijvoorbeeld uitkijken voor je de straat oversteekt.
2. Werkgeheugen: helpt je om informatie tijdelijk vast te houden en te verwerken, zodat je deze informatie kan gebruiken bij complexe taken. Bijvoorbeeld onthouden welke boodschappen je moet halen.
3. Cognitieve flexibiliteit: de vaardigheid om je aan te passen aan veranderende omstandigheden. Bijvoorbeeld als je niet naar de speeltuin kan gaan, omdat het regent.

Naast deze drie kernfuncties zijn er nog andere EF’s zoals plannen en organiseren, beginnen aan een taak, aandacht volhouden, timemanagement, emotieregulatie en metacognitie (nadenken over wat je doet en dit evalueren).

Executieve functies zijn tijdens de kindertijd volop in ontwikkeling. Niet alleen de hersenontwikkeling, maar ook de (thuis)omgeving spelen hierin een rol. Dit betekent dat je als ouder de ontwikkeling van de EF’s positief kan beïnvloeden! Zeker als je weet dat de meeste EF’s pas helemaal ontwikkeld zijn in de jongvolwassenheid.

Wat kan je zoal doen in de thuiscontext om de executieve functies te stimuleren?

• Laat een kind doen wat een kind zelf kan doen. Neem het niet over. Als ze het nog niet kunnen, leren we het hen aan. We begeleiden hen zonder het over te nemen. Als ze het al wel kunnen, moeten ze het ook zelf doen. Daar hebben ze hun ouders niet voor nodig. Bij teveel ondersteuning leert een kind immers niet om iets zelf te doen. Bij te weinig ondersteuning kunnen ze het nog niet zelf doen. [Lees hierover meer in de blog over positive discipline.]
• Laat een kind ervaren. Ga nooit tussen een kind en zijn/haar ervaring in staan. Geef hen de nodige autonomie, laat ze zelf zo vaak mogelijk beslissen, maar laat hen ook zelf de gevolgen dragen.
• Geef kinderen thuis de verantwoordelijkheid over een aantal huishoudelijke taken, laat hen hun eigen hobbies en schoolwerk zelfstandig plannen, en stimuleer hun probleemoplossend vermogen. Geef hen nooit zomaar de oplossing, maar laat hen zelf zoeken, uitproberen, falen…
• De volgende activiteiten doen beroep op meerdere EF’s: beoefenen van sport -vooral traditionele vechtsporten-, kunsten beoefenen (tekenen, knutselen, handwerk, muziek, toneel… ), doen-alsof spel (bij jonge kinderen) en rollenspel… 
• Er zijn veel (gezelschaps)spelletjes die verschillende EF uitdagen zoals SmartGames, Jenga, Brainbox spelletjes, Speed cups, Uno, memory, Ik ga op reis en ik neem mee, Simon says/Commando pingelen...
• Gebruik verschillende vormen van lezen, bijvoorbeeld: beurtelings lezen, naar een verhaal luisteren zonder prenten te tonen, samen reflecteren over het verhaal…
• Betrek je kind bij karweitjes en probeer deze samen uit te voeren. Zo kan je model staan voor je kind. Bijvoorbeeld koken, dieren verzorgen, opruimen…
• Laat je kind helpen tijdens het boodschappen doen: bijhouden wat al in de kar zit, berekenen hoeveel de boodschappen kosten, ontdekken wat de meest efficiënte route is doorheen de winkel…
• Wanneer je kind impulsief gedrag stelt, kan het helpen om samen met het kind na te denken over het gedrag dat het kind stelt, wat de gevolgen zijn voor anderen en te benoemen wat gewenst gedrag is.
• Je kan een zichtbaar stopteken gebruiken om het gedrag van je kind te helpen afremmen. Voor jonge kinderen kan je het volgende rijmpje gebruiken: “stop, ik denk na, vooraleer ik verder ga”.
• Geef een opdracht in kleine stukjes. Dus niet: “Ga naar boven en neem je boekentas, sokken en lego mee”, maar deel deze in, in enkelvoudige opdrachten. Laat je kind de opdracht herhalen om zeker te zijn dat hij/zij het gehoord heeft.
• Je kan post-its ophangen met de taakjes die het kind dient te doen op een zichtbare plaats.
• Maak gebruik van een dagplanning of kalender om voorspelbaarheid te bieden. Zo is het duidelijker wat er die dag of week gaat gebeuren. Hang deze op een centrale plaats in het huis en plan vaste momenten in om deze te overlopen met je kind.
• Als een uitstapje of activiteit niet doorgaat, benoem dan eerst wat er wel gaat gebeuren en dan wat er niet doorgaat.
• Geef je kind even de tijd om te wisselen tussen twee activiteiten zoals stoppen met spelen en opruimen. Geef 5 minuten van tevoren aan wanneer een activiteit eindigt.
• Maak tijd visueel door bijvoorbeeld een time-timer te gebruiken zodat het kind ziet hoeveel tijd het nog heeft om zichzelf klaar te maken of help het kind herinneren hoe lang het nog heeft. Je kan ook een alarm of zandloper gebruiken.
• Als je kind moeite heeft om overzicht te houden kan je gebruikmaken van een checklist of (visueel) stappenplan. Streep telkens (samen) af welke stap of deeltaak al gedaan is of werk met een pijltje dat opschuift, bijvoorbeeld bij het ochtend- en avondritueel.
• Laat huiswerktaken niet te lang duren en hou voldoende pauzes. Wissel tussen het type taken zoals eerst een rekenopdracht en dan een leesopdracht. 
• Wanneer je kind sterke emoties ervaart, blijf dan kalm en probeer niet mee te gaan in de emoties van je kind. Erken wel zijn/haar emoties, maar geef ook duidelijk aan wat wel en niet gewenst gedrag is. Faciliteer een veilig en rustig plekje in huis waar het kind tot rust kan komen.

Blijft het moeilijk?

Als je merkt dat je kind op meerdere van deze vlakken ernstige/ blijvende moeilijkheden ervaart, kan je op zoek gaan naar professionele ondersteuning.

Wil je meer weten? 

Hieronder vind je enkele interessante websites en boeken:

• https://gedragsproblemenindeklas.nl/gedragsproblemen/executieve-functies/
• Autometafoor: https://www.executieve-functies-autometafoor.be/
  • infographic: https://www.unique-talentbegeleiding.com/uploads/5/2/9/7/5297064/infographic.pdf
  • Youtube filmpje:
• Slim maar… boeken Dawson & Guare
  • “Slim maar…”, Dawson & Guare, ISBN: 9789079729104 (kindereditie)
  • “Slim maar…pubereditie”, Dawson & Guare, ISBN: 9789079729777

Bronnen

Dawson, P. & Guare, R. (2022). Executieve functies bij kinderen en adolescenten: een praktische gids voor diagnostiek en interventie. Uitgeverij Hogrefe.

Diamond, A. (2013). Executive Functions. Annual Review of Psychology, 64, 135-168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750

Diamond, A. (2024, 15 juli). How to sharpen executive functions: activities to hone brain skills. ADDitude. https://www.additudemag.com/how-to-improve-executive-function-adhd/?ecd=wnl_additude_240717_cons_adhd_school&goal=0_d9446392d6-e928b80f3a-321894834

Feryn, S. (2019). Zet je EF-bril op: Stimuleer de executieve functies van jouw kleuters. Die Keure.

Horeweg, A. (2021). Handboek gedrag op school: deel 1. Uitgeverij Pica.

Vandenbroucke, L., Verschueren, K., Desoete, A., Aunio, P., Ghesquière, P., & Baeyens, D. (2018). Crossing the bridge to elementary school: The development of children’s working memory components in relation to teacher-student relationships and academic achievement. Early Childhood Research Quarterly, 42, 1-10. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2017.08.004

Deze blog werd geschreven door onze klinisch orthopedagogen Elise Baijot en Marijke Geurts.